Zout tegen slakken in de moestuin: doe het niet!
In dit artikel probeer ik antwoord te geven op verschillende vragen:
Waarom en hoe wordt zout tegen slakken in de tuin gebruikt?
Waarom en hoe doodt dat deze arme buikpotigen?
Lijden ze? Mini-confrontatie tussen Descartes en Ned Block
Zout tegen slakken gebruiken: welke neveneffecten voor uw tuin?
Waarom doodt zout uw planten en verarmt het uw bodem?
Welke doeltreffende alternatieven zijn er voor het gebruik van grof zout tegen slakken in de moestuin?
Is zout dus een Slakkensectie van de website Hier eindelijk de duidelijkheid over die vraag.
Kernpunten
• Strooi geen zout op slakken.
Zout laat ze niet “smelten”, het droogt ze uit door osmose: hun water wordt naar het zout toe gezogen. Het is brutaal, traag en nodeloos gewelddadig.
• Ondoeltreffend als “slakkenoplossing”.
De barrière van grof zout verdwijnt bij de eerste regenbui. Na het oplossen blijft er geen enkele bescherming meer over, en het gebied kan zelfs aantrekkelijker worden voor bepaalde slakken (vocht, beschadigd plantweefsel).
• Zeer slecht voor de bodem en de planten.
Het zout stapelt zich op in de aarde, blokkeert de wateropname door de wortels en stresst de gewassen sterk (sla, bonen, aardbeien, komkommerachtigen…). Het doodt ook een groot deel van het bodemleven (bacteriën, schimmels, regenwormen).
• Onderschatte milieu-impact.
Door de regen uitgespoeld komt het zout terecht in poelen, sloten, regentonnen en verstoort het waterleven (kikkervisjes, insecten, micro-algen…). Een paar handenvol zout kan al volstaan om een blijvend onevenwicht te veroorzaken.
• Ethische vraag:
Alles wijst erop dat slakken minstens een sterke stress ervaren bij contact met zout, en mogelijk een echte pijn. Bij twijfel zet het voorzorgsbeginsel duidelijk aan om deze methode te vermijden.
• Boemerangeffect op de natuurlijke regulering.
Het zout doodt de meest blootgestelde slakken, maar verzwakt ook hun predatoren (egels, loopkevers, hazelwormen, vogels…). Resultaat: op lange termijn zijn de slakkenpopulaties moeilijker te reguleren.
• Wat doet u in de plaats?
– Snel nachtelijk verzamelen met een lamp
– Plankjes/dakpannen als schuilplaats om ze ‘s ochtends te verzamelen
– Fysieke barrières (koper, gaas, gerichte bescherming van jonge planten)
– Het avondbroezen vermijden, dat slakken aantrekt net wanneer ze tevoorschijn komen
Samengevat:
Zout is een van de slechtste “oplossingen” tegen slakken: het verwoest uw bodem, beschadigt uw ecosysteem, laat dieren lijden… terwijl er eenvoudige, duurzame en ecologische methoden bestaan om de moestuin te beschermen.
Als u mijn blog ontdekt, heeft u waarschijnlijk last van slakken in uw tuin.
U zou wellicht heel geïnteresseerd zijn in de koperen slakkenbarrière die ik heb ontworpen .
Voor mij heeft het alles veranderd. Ik kan eindelijk sla, kool, aardbeien en pompoenfamilie kweken zonder de haren uit mijn hoofd te trekken.
Twijfel niet: het is een investering (koper is duur), maar u wint er waarschijnlijk een hoop tijd mee!
Maar voordat we verder gaan, raad ik u aan het artikel in de miniatuur hieronder te lezen, omdat het zorgt voor een globaal begrip van het probleem dat al deze “slechte” oplossingen gemeen hebben. Keer daarna terug naar dit artikel.
Gerelateerde artikelen
I. Waarom en hoe wordt grof zout tegen slakken in de moestuin gebruikt?
Laatst zocht ik wat inspiratie voor een artikel over een van de stadslegendes (of plattelandslegendes dus) van huis-tuin-en-keuken en “natuurlijke” slakkenbestrijding in de moestuin. Toen stuitte ik op talloze artikelen die het gebruik van zout aanprijzen.
Dit massavernietigingswapen tegen buikpotigen wordt in twee vormen ingezet:
· Defensief over land: een muur van grof zout rond de planten
· Offensief vanuit de lucht: een bombardement van grof zout rechtstreeks op de landende buikpotigen (zowel burgers als militairen, zonder onderscheid)
De muur heeft als doel om (door contact) de slakken te doden die hem zouden willen oversteken, met de bedoeling om aan uw sla te knabbelen.
Het luchtbombardement heeft als doel om de “vijand” rechtstreeks te elimineren, op het slagveld, ook hier door contact.
Maar hoe komt het dat een simpel contact met zout slakken kan doden?
II. Waarom doodt zout slakken?
Om die vraag te beantwoorden moeten we terugdenken aan de scheikundepracticumlessen uit het middelbaar: au, dat is al een tijdje geleden?
Geen zorgen, het is eigenlijk vrij eenvoudig.
In feite moet u weten dat in water (H2O) net als in zout (NaCl) elk molecuul geladen is (met zogenaamde partiële ladingen). Zonder in details te treden: het blijkt dat de NaCl-moleculen (van zout dus) aangetrokken worden door de watermoleculen (H2O): daarom lost zout op in water, want de H2O- en NaCl-moleculen trekken elkaar wederzijds aan en “versmelten”.
Maar als je zout op een membraan legt dat zich op water bevindt (het membraan scheidt dus het water van het zout), dan wordt het water zo sterk aangetrokken door het zout dat het door het membraan heen gaat om ermee te versmelten: dat noemt men “osmose”.
Dat is wat er gebeurt wanneer je zout legt op voedingsmiddelen die boordevol water zitten, zoals een tomaat bijvoorbeeld: het water “komt naar buiten” uit de tomaat om het zout te doordrenken, waarin het vervolgens gevangen zit. De tomaat droogt dan uit doordat hij zijn water verliest.
En wel, bij de slak is het net hetzelfde. Het is een membraan (zijn huid, die bovendien poreus is) gevuld met water. Dus zout op een slak zal al zijn vocht opnemen (zijn water), en die zal uitdrogen en sterven. :’(
De slak smelt dus niet onder invloed van het zout, hij droogt uit…
III. Waarom is grof zout tegen slakken in de moestuin gebruiken een heel slecht idee?
Ondoeltreffendheid van zout na de regen
In het geval van een barrière van grof zout is het eerste wat je kunt zeggen dat na de eerste regenbui het zout opgelost zal zijn, en in de bodem zal verdwijnen: dus geen barrière meer. En de horden buikpotigen zullen er een plezier in scheppen om zich op uw kolen te wreken voor uw kwade bedoelingen 😉
Zout kan paradoxaal genoeg meer slakken aantrekken na de regen
Wanneer de regen een zoutbarrière oplost, ontstaat er tijdelijk een erg vochtige zone, soms verrijkt met beschadigd plantweefsel. Bepaalde slakkensoorten worden daardoor aangetrokken, met name tijdens warme en vochtige nachten.
Zo verdwijnt niet alleen de barrière, maar kan ze indirect ook de slakkenactiviteit verhogen op diezelfde plek. Het is een contraproductief effect dat zelden vermeld wordt, maar dat tuiniers wel degelijk hebben vastgesteld en dat bevestigd is door meerdere studies in de bodemecologie.
Waarom en hoe doodt zout de planten, de bodem en zijn levende wezens?
Of het zout nu op de slakken en huisjesslakken wordt gestrooid, of als barrière wordt gebruikt om uw planten te beschermen: in beide gevallen gebeurt dat in -of nabij- uw moestuin.
Maar weet u dat het zout dat door de aarde wordt opgenomen zeer schadelijk is voor de gezondheid daarvan, evenals voor die van de organismen die erin huizen, en ook schadelijk voor de gezondheid van uw planten?
De impact op de planten komt voort uit het osmoseverschijnsel dat we al gezien hebben. De veel hogere zoutconcentratie aan de buitenkant van de plantenwortels zal het water aantrekken dat in die wortels zit (meer bepaald het water in de cellen van de wortels). Het water uit de wortels wordt dus naar buiten toe aangetrokken en “gevangen” door het zout. De wortels gaan dus uitdrogen, en de planten zullen sterven. Dat is plasmolyse.
Het uitgespoelde zout vervuilt het water en de waterrijke gebieden
Een deel van het zout dat in de tuin wordt toegepast blijft niet ter plaatse: het lost op en wordt door de afspoeling meegevoerd naar de lager gelegen plekken, sloten, regentonnen, poelen of vijvers.
Welnu, gezouten water is giftig voor talloze organismen: kikkervisjes, waterinsecten, micro-algen, amfibieën. Het zoutgehalte wijzigt ook het microbiologische evenwicht van stilstaande wateren.
Zout gebruiken in een moestuin nabij een poel of een regenwateropvangsysteem kan dus ecologische gevolgen hebben die ruimschoots onderschat worden.
Een gevaar zelfs in zeer kleine hoeveelheden
Men onderschat vaak het cumulatieve effect van zout in de bodem. In tegenstelling tot andere stoffen breekt zout niet af: het stapelt zich jaar na jaar op.
Zelfs kleine hoeveelheden, herhaald of plaatselijk rond de planten aangebracht, volstaan om het zoutgehalte van de bodem blijvend te verhogen, wat het vermogen van de wortels om water en voedingsstoffen op te nemen vermindert.
Gevoelige groenten zoals sla, bonen, aardbeien of komkommerachtigen reageren al sterk zodra het zoutgehalte zeer lage drempels overschrijdt. Het is een agronomisch goed gedocumenteerd verschijnsel: een paar handenvol zout verspreid in een moestuin kunnen een blijvende stress veroorzaken.
Door datzelfde verschijnsel doodt zout de overgrote meerderheid van de bacteriën en schimmels in de bodem (die een rijke aarde maken), maar ook regenwormen en talrijke insecten.
Het gebruik van zout in de tuin is dus een ramp voor de aarde en voor het hele systeem, dat er sterk door wordt verstoord.
c. Zout op slakken: een groot lijden? Descartes en Ned Block
Désiré, het gloeiende heethoofd van daarnet, is ervan overtuigd: “Die beesten lijden toch niet… Waarom zou je je daar zorgen om maken? Het zou bekend zijn als slakken konden lijden…”
Wat Désiré zegt mag op het eerste gezicht een beetje dom lijken… Maar als je wat dieper graaft, merk je dat het antwoord niet zo eenvoudig is als het lijkt.
Hebben slakken, net als andere weekdieren, de fysiologische en cognitieve mogelijkheid om te lijden in de betekenis die wij eraan geven?
Om te beginnen, wat betekent dat eigenlijk, lijden?
Vrijwel alle levende wezens beschikken over wat we (ter vereenvoudiging) een receptorsysteem kunnen noemen, bedoeld om hen op natuurlijke wijze de gevarenbronnen uit de omgeving te laten vermijden die hun overleving in gevaar zouden kunnen brengen.
Het is een mechanisme dat de overleving van de betreffende soort bevordert en dat door de natuurlijke selectie van generatie op generatie behouden blijft.
Kort gezegd: als een insect een kampvuur nadert, zal het, op een bepaald moment, rechtsomkeert maken (omdat zijn organisme de sterke hitte detecteert), in plaats van rechtdoor de vlammen in te gaan en verbrand te sterven. Zijn “receptorsysteem” voor warmte heeft hem een gevaar uit de omgeving doen vermijden, en hem dus laten overleven.
Hetzelfde geldt voor een slak die op een barrière van grof zout stuit: bij contact met die stof trekt hij zich plotseling terug en maakt vervolgens rechtsomkeert.
Dit soort gedrag, zo dicht bij het onze -wanneer we onhandig onze hand op een warme kookplaat leggen, bijvoorbeeld- doet ons meteen denken aan de pijn die wij voelen in dat soort situaties.
Houdt dat noodzakelijkerwijs in dat slakken een echte pijn voelen, wanneer er bijvoorbeeld grof zout op gegooid zou worden?
Descartes zag dieren als een soort uiterst geperfectioneerde machines: het is mogelijk om een robot uit te rusten met een geheel van sensoren om bedreigingen uit de omgeving te detecteren. Het is ook mogelijk om hem afweer- of vluchtmechanismen tegen die potentiële gevaren te programmeren. Een robot die op die manier is uitgerust, nu of wanneer de technologie het toelaat, zal ons onder bepaalde omstandigheden de indruk geven dat hij een bepaald soort pijn voelt.
Toch zal hij, ook al reageert zijn “lichaam” als zodanig, de pijn nooit echt voe_len_.
In feite vereist de mogelijkheid om pijn te voelen zoals wij die opvatten een bepaalde vorm van bewustzijn. Dat is het fenomenale bewustzijn, gedefinieerd door de filosoof Ned Block.
Het fenomenale bewustzijn is, zoals hij het zegt, “hoe het is”, de subjectieve ervaring, het kwalitatieve, wat men niet werkelijk kan begrijpen zonder het te ervaren.
Dit fenomenale bewustzijn kan, volgens bepaalde wetenschappers, enkel bestaan bij levende wezens die zijn samengesteld uit een voldoende ontwikkeld en complex brein en zenuwstelsel. Zo wordt bijvoorbeeld aangenomen dat alle zoogdieren een fenomenaal bewustzijn hebben (dat ze dus subjectief pijn voelen; maar ook dat ze hun omgeving subjectief waarnemen, enz…).
Welnu, die conclusie komt enkel voort uit een extrapolatie vanuit ons eigen menselijk lichaam: we stellen sterke gelijkenissen -anatomisch en cognitief- vast bij de zoogdieren, dus beschouwen we hen als subjectief bewust, zoals wij dat zijn.
Dat brengt bepaalde wetenschappers ertoe te denken dat weekdieren verstoken zouden zijn van subjectieve gewaarwordingen, omdat hun samenstelling te ver van de onze verwijderd is.
Andere wetenschappers betwisten dat standpunt, door per definitie te stellen dat men niet kan begrijpen wat een ander levend wezen subjectief beleeft, en dat geringe anatomische of cognitieve gelijkenissen niets bewijzen.
We kunnen al niet werkelijk begrijpen wat een andere mens voelt wanneer hij een stuk chocolade bijt, of verliefd wordt.
Nog veel minder kunnen we begrijpen hoe het is om een slak te zijn. Aangezien het dierenrijk in de loop van de evolutie sterk uiteen is gelopen, kunnen de poorten van de zintuiglijkheid (de anatomische en cognitieve kenmerken die verantwoordelijk zijn voor de subjectieve zintuiglijke ervaring) niet herleid worden tot het zenuwstelsel en het brein zoals dat bij ons mensen aanwezig is.
Yuval Noah Harari deelt al de gedachte dat andere levende wezens heel goed subjectieve zintuiglijke ervaringen zouden kunnen hebben die veel rijker zijn dan de onze. Die ervaringen zouden van een heel andere oorsprong en aard kunnen zijn dan de onze, en daarom zal het ons waarschijnlijk nooit mogelijk zijn om te weten hoe het is om bijvoorbeeld een slak te zijn.
Maar bij twijfel over de al dan niet aanwezigheid van een fenomenaal bewustzijn bij slakken, en volgens het voorzorgsbeginsel (dat we volgens mij veel vaker zouden moeten toepassen op bepaalde andere sferen van onze wereld!!), kunnen we deze waardevolle tuinhelpers maar beter geen potentieel afgrijselijke en trage dood laten ondergaan (want ja, het proces van uitdroging door osmose bij een levend wezen is potentieel afgrijselijk). Maar goed, dat is slechts mijn mening 😉
d. Waarom is het doden van slakken niet wenselijk voor uw tuin?
En ja hoor, slakken hebben echt een essentiële rol in de tuin! Zo verhinderen ze bijvoorbeeld de verspreiding van pathogene schimmels, en bevorderen ze de ontwikkeling van de mycorrhizaschimmels van de bodem! Onder andere, want de voordelen zijn talrijk…
“Oké, het is heel lief van die dametjes dat ze de mycorrhiza’s bevorderen, maar mijn kolen zijn alles wat u wilt, behalve bevorderd.”
Ja, het is zeker dat grote schade aan onze planten soms moeilijk te verkroppen is, daarom zien we in wat volgt doeltreffende alternatieven voor het gebruik van zout!
Verstoring van de natuurlijke regulering van de populaties
Schokbehandelingen zoals zout doden vooral de meest blootgestelde slakken, maar bevorderen indirect de individuen die beter bestand zijn tegen droogte, meer nachtactief of enkel actief bij sterke vochtigheid.
Die selectiedruk kan de populaties op lange termijn moeilijker te beheersen maken. Door de slakken bruusk te verminderen, verzwakt men ook de duurzame vestiging van hun natuurlijke predatoren, waardoor het onevenwicht nog versterkt wordt.
Zout schaadt ook de predatoren van de slakken
De zoutbarrières of de gezouten zones vormen een rechtstreeks risico voor de tuinhelpers: egels, hazelwormen, loopkevers, kortschildkevers, vogels, enz.
Het zout kan hun slijmvliezen irriteren, hun pootjes verbranden of hun larven in de bodem verstoren.
Door deze nuttige fauna te verzwakken, vertraagt het gebruik van zout de vestiging van een natuurlijk evenwicht waarin de slakken zonder menselijk ingrijpen worden gereguleerd.
Wat doet u dringend bij een slakkenaanval?
Om de schade te beperken zonder de bodem te schaden:
-
nachtelijk verzamelen met een lamp, zeer doeltreffend in 5 minuten;
-
schuilplaatsen plaatsen (plankjes, dakpannen) om ze ‘s ochtends te verzamelen;
-
de jonge planten tijdelijk beschermen met doeltreffende slakkenbarrières;
-
absoluut vermijden om ‘s avonds te broezen, wat de slakken aantrekt net wanneer ze tevoorschijn komen.
Deze snelle oplossingen maken het mogelijk om uw planten te behouden zonder een beroep te doen op destructieve methoden.
IV. Welke doeltreffende alternatieven zijn er voor het gebruik van grof zout tegen slakken in de moestuin?
Er bestaan eigenlijk talloze alternatieven voor zout om slakken in de tuin te beheren.
Maar het gemeenschappelijke punt van alle alternatieven die ik u ga voorstellen, is dat ze in geen geval bestaan uit een massale uitroeiing van een slakkenpopulatie.
Want wat ik ook in de paragraaf hierboven had kunnen uitleggen, en wat ik al in meerdere artikelen heb gedeeld, is dat slakken slechts het symptoom van een onevenwicht in onze tuin zijn. Een jonge tuin (die een wijziging is van een oorspronkelijk ecosysteem) zal bijvoorbeeld waarschijnlijk overspoeld worden door slakken, gedurende meerdere jaren, voordat er zich op natuurlijke wijze een nieuw evenwicht installeert (wat zich weerspiegelt in een lage stabilisatie van de slakkenpopulatie).
Dat nieuwe evenwicht verloopt via talrijke stappen, waarvan er één bijvoorbeeld de duurzame vestiging van de predatoren van de slakken is. Verwijder de slakken, en de predatoren van de buikpotigen zullen zich niet in uw buurt vestigen, omdat ze er hun prooien niet vinden.
De methode die ik op deze site naar voren schuif, en voor het beheer van de meeste kleine “plaagdieren” in de tuin, steunt op die langetermijnregulering.
Zo moeten zelfs de methoden die in eerste instantie gericht zijn op kortetermijnvermindering van de moestuinschade deze langetermijnregulering omarmen, in plaats van zich ertegen te verzetten. Alle methoden van massale uitroeiing van de slakken verzetten zich tegen die duurzame langetermijnregulering.
Omgekeerd beperken of verhinderen de methoden van gerichte afweer, afleiding of barrières (ter bescherming van de planten) de schade, zonder de natuurlijke langetermijnregulering in het gedrang te brengen.
Conclusie:
Zout is een van de slechtste ideeën die men kan hebben om slakken in de tuin te beheren.
Naast het feit dat het steunt op een actiemiddel dat we, denk ik, als “barbaars” kunnen bestempelen (maar waarvan u nu het proces begrijpt!), verarmt het onze bodem en al zijn levende wezens sterk en blijvend.
Het is niet omdat een element natuurlijk is dat het noodzakelijkerwijs nuttig of wenselijk is in de tuin. Zout is daar een goed voorbeeld van, maar er zijn er nog vele andere.
De informatie in dit artikel is geselecteerd en geverifieerd volgens de criteria die zijn vastgelegd in ons redactioneel handvest.
Klaar met slakken. Voorgoed. Vanaf dit seizoen.
Bibliografie:
-
A. Ester, K. van Rozen, L.P.G. Molendijk,
Field experiments using the rhabditid nematode Phasmarhabditis hermaphrodita or salt as control measures against slugs in green asparagus, Crop Protection, Volume 22, Issue 5, 2003 -
Nagel, T. (1974). What is it like to be a bat? Philosophical Review, 83(4), 435-450.
-
FAO – Soil salinity and its management
-
ScienceDirect – Salt stress in plants (wetenschappelijke review)
https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/salt-stress
FAQ – Zout en slakken: de vragen die u zich echt stelt
Wat gebeurt er als je zout op een slak strooit?
Het water in zijn lichaam wordt letterlijk naar het zout toe gezogen. De slak “smelt” niet: hij droogt uit. Het is brutaal, langdurig en duidelijk geen prettig moment voor hem… en evenmin een goed idee voor uw tuin.
Waarom strooien sommige mensen zout op slakken?
Omdat het visuele effect spectaculair is: de slak trekt zich terug, maakt slijm, en iedereen denkt “ah, kijk eens, het werkt!”. In werkelijkheid lost het helemaal niets op, en het richt veel grotere schade aan dan het oorspronkelijke probleem.
Werkt grof zout beter dan fijn zout?
Nee. Of het nu grof, fijn of met rozemarijngeur is, het is precies hetzelfde osmosemechanisme dat plaatsvindt. Het resultaat is identiek, en even schadelijk.
Laat zout slakken echt smelten?
Nee, sorry dat ik de mythe doorprik. Wat u ziet is slijm en water dat uit zijn lichaam komt, geen “smelten”. Wetenschappelijk gezien: hij droogt uit. Poëtisch gezien: hij beleeft een heel naar kwartiertje.
Laat zout slakken lijden?
Zeer waarschijnlijk wel. Osmose is een agressief proces, en de onmiddellijke reacties van de slakken wijzen op een enorme stress. Dus als het doel is om een klein levend wezen geen nutteloze marteling toe te brengen… vermijden we het.
Is zout op slakken strooien gevaarlijk voor mijn moestuin?
Ja, en niet zo’n beetje. Het zout spoelt weg, stapelt zich op, verzout uw bodem, fnuikt de wortels en doodt het bodemleven. Kortom: om een slakkenprobleem op te lossen, creëert u een miniwoestijn. Niet ideaal.
Verhindert zout dat slakken terugkomen?
Nee. Na de eerste regenbui is er geen enkele barrière meer. Erger nog: de tijdelijk zeer vochtige zone die volgt op het oplossen van het zout kan zelfs… aantrekkelijk worden voor bepaalde slakken. Ironisch, maar waar.
Kan zout dienen als onkruidverdelger?
Technisch gezien wel, in de zin dat het absoluut alles doodt wat het aanraakt. Maar dat is zoals een vlammenwerper gebruiken om één onkruidje te verwijderen: radicaal, maar eerlijk gezegd niet erg verstandig.
Waarom zien we zoveel “zout op slak”-video’s?
Omdat het spectaculair is, en het internet dol is op het spectaculaire. Maar die video’s tonen slechts 10 seconden van een veel breder verschijnsel, niet de gevolgen in de bodem, en evenmin de ecologische ravage daarachter.
Beschermt grof zout rond de planten echt?
Nee. Het is niet bestand tegen de regen, dringt door in de bodem en verwoest uw aanplant doeltreffender dan de slakken. Kortom: dubbele mislukking.
Is zout doeltreffender dan andere methoden?
Helemaal niet. Eenvoudige methoden zoals fysieke barrières (koperen barrières bijvoorbeeld), schuilplaatsen voor predatoren van de slakken, werken veel beter, zonder uw aarde te ruïneren.
Een beetje zout, dat kan toch wel?
Helaas niet. Het zout verdwijnt niet. Het stapelt zich jaar na jaar op, zelfs in kleine hoeveelheden, en kan er heel lang over doen om afgevoerd te worden. Het is een manier om uw bodem onvruchtbaar te maken zonder dat u het zelfs maar doorhebt.
Waarom beweren sommige tuiniers dat “zout, dat werkt”?
Omdat ze het onmiddellijk zichtbare effect verwarren met de werkelijke doeltreffendheid. En omdat het “grootmoedertrucje” soms hardnekkig is. Maar wanneer je naar het hele systeem kijkt, besef je dat zout het probleem veel meer verergert dan het oplost.
Gerelateerde artikelen
